675648c2785e9a3

تحلیل و نقادی مفاهیم اعتباری در فلسفه اشراقی با رویکرد صدرایی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه خوارزمی(نویسندة مسئول)

2 دانشیار فلسفه دانشگاه خوارزمی تهران

چکیده

یکی از مباحث مهم عقلی، تقسیم مفاهیم کلی به سه قسم مفاهیم ماهوی، منطقی و فلسفی است. لازم به ذکر است که سهروردی و حکیمان پیش از او تنها متوجه تفاوت بین مفاهیم حقیقی و اعتباری شده و آن­ها را در دو دسته عینی و ذهنی قرار داده بودند و تا زمان ملاصدرا این تقسیم منحصر در معقولات اولی(مفاهیم ماهوی) و معقولات ثانوی(مفاهیم منطقی) بود و جایگاه مفاهیم فلسفی روشن نبود. به صورتی که سهروردی مفاهیم وجود، وحدت، کثرت، وجوب، امکان، لونیت و... را بدون تفکیک مفاهیم منطقی از فلسفی ذیل اعتباریات گنجانده بود و عمده ترین دلیل وی بر عدم مغایرت و عدم زیادت این مفاهیم در خارج، تکرر و تسلسل محالی بود که از اجتماع صفات نامتناهی ناشی می­شد. برای فهم دقیق این بحث، پژوهش حاضر با تکیه بر تعلیقات ملاصدرا بر شرح حکمه الاشراق سهروردی، عهده دار بحثی تفصیلی از جزئیات اقوال و بیانات سهروردی در مورد مفاهیم اعتباری و نقدهای ملاصدرا بر اوست.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Sadraean Analysis and Critique of Constructed Concepts in Illuminationist Philosophy

نویسندگان [English]

  • zohre zarei 1
  • Qodratullah Qorbani 2
1 PhD student, Transcendent Wisdom, Kharazmi University (corresponding author
2 Associate professor, Kharazmi University, Tehran
چکیده [English]

Introduction
This research deals with Mullā Ṣadrā’s objections to constructed (iʿtibārī) concepts in Illuminationist philosophy. A major philosophical issue in Islamic philosophy today is a division of universal concepts into quiddity-based (māhuwī), logical, and philosophical. Suhrawardī and philosophers before him had just discerned the difference between real (ḥaqīqī) and constructed concepts, placing them respectively into objective and subjective categories, and until Mullā Ṣadrā’s time, the division was restricted to first intelligibles (al-maʿqūlāt al-ūlā) or quiddity-based concepts and secondaryintelligibles (al-maʿqūlāt al-thāniya) or logical concepts, and the place of philosophical concepts was not clear.
Accordingly, Suhrawardī subsumes concepts such as existence, unity, multiplicity, necessity, possibility, and colorfulness under constructed concepts without drawing a distinction between logical and philosophical concepts. This was mainly because there is no distinction between these concepts in the external world, and because repetition and vicious regress would follow if infinite attributes coextensively existed.
In addition to his critique of Suhrawardī for having distinguished concepts into subjective and objective, Mullā Ṣadrā challenged Suhrawardī’s views of each of these concepts.
Research Method or Approach
This research adopts a fundamental descriptive-analytic method and relies on Mullā Ṣadrā’s commentaries on Suhrawardī’s Sharḥ ḥikmat al-ishrāq (Exposition of the wisdom of illumination) to elaborately deal with Suhrawardī’s remarks concerning constructed concepts and Mullā Ṣadrā’s objections to these views. Data of the research have been collected through a library method, and cases were extracted by indexing. Finally, by drawing on the intellectual method, the indexed contents were analyzed and criticized, and the views were critically analyzed and considered.
Discussion and Conclusion
Here is a summary of findings of the research:

A major contribution of Suhrawardī concerning concepts was a division of concepts into subjective and objective, by which all philosophical concepts such as existence, unity, multiplicity, necessity, possibility, colorfulness, and relation are subsumed under purely constructed concepts, without corresponding to anything in the external reality.
Suhrawardī’s main reason for the negation of external distinction in the case of philosophical concepts is that the coextensive existence of infinite attributes implies vicious regress and repetition, since in his Talwīḥāt, Suhrawardī proposes a criterion for the distinction between the subjective and the objective and for the impossibility of the distinction in the external world, according to which everything whose occurrence implies repetition and regress counts as constructed.
Major objections raised by Mullā Ṣadrā against Suhrawardī’s account of constructed concepts, which serves as the foundation and tenet of the rest of his objections, are as follows:


Absence of any distinction between philosophical and logical secondaryintelligibles
Confusion between concepts and their instances
Failure to take account of the organic composition (al-tarkīb al-ittiḥādī) between quiddities and existences
Conflation of the name and what is named
Confusion between primary essential predication (al-ḥaml al-awwalī al-dhātī) and common technical predication (al-ḥaml al-shāʾiʿ al-ṣunāʿī).

Given these findings, the obstacles, problems, and proposals of the research are as follows:

While most of Mullā Ṣadrā’s objections are accurate and based on his insights into the problem of intelligibles, some of his objections are not plausible because of their anachronistic nature.
Although in some cases, Suhrawardī’s remarks are attacked and even undermined by Mullā Ṣadrā’s objections, in some cases it is open to us to criticize and adjudicate the two parties and even offer novel contributions to the debate since Mullā Ṣadrā has rested content with Avicenna’s views, among other predecessors, and did not offer an alternative account.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Constructed (iʿtibārī)concepts
  • first intelligibles
  • secondaryintelligibles
  • Suhrawardī
  • Mullā Ṣadrā
  1. ابن سینا، حسین بن عبدلله، (1404الف). الشفاء(الهیات)، تصحیح سعید زاید، قم: مکتبه آیت الله المرعشی.
  2. ابن سینا، حسین بن عبدلله، (1404ب). الشفاء(المنطق)، تصحیح سعید زاید، قم: مکتبه آیت الله المرعشی.
  3. ابن سینا، حسین بن عبدلله، (1404ج). التعلیقات، تحقیق از عبدالرحمن بدوی، بیروت: مکتبه الاعلام الاسلامی، بی­چاپ.
  4. ارسطو، (1980). منطق ارسطو، تصحیح عبدالرحمن بدوی، جلد اول، بیروت: دارالقلم.
  5. اسماعیلی، مسعود، (1388). «معقول ثانی فلسفی در فلسفه صدرالمتألهین»، فصلنامه ذهن، دوره10، شماره40، از صفحه 54-17.
  6. اسماعیلی، مسعود، (1390). «مفاهیم فلسفی از دیدگاه سهروردی»، مجله پژوهش های فلسفی کلامی دانشگاه قم، دوره13، شماره2(پیاپی50)، از صفحه 31-5.
  7. آژیر، اسدالله و سورنی، معصومه، (1393). «مفاهیم اعتباری در حکمت اشراقی و حکمت صدرایی: پژوهشی تطبیقی درباره معقول ثانی از دیدگاه شیخ اشراق و علامه طباطبایی»، مجله علمی- پژوهشی حکمت صدرایی، سال3، شماره1، از صفحه 24-9.
  8. بهمنیار بن مرزبان اصفهانی، ابوالحسن، (1375). التحصیل، تصحیح و تعلیق مرتضی مطهری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم.
  9. جوادی آملی، عبدلله، (1386). رحیق مختوم(شرح جلد اول اسفار)، تحقیق حمید پارسانیا، جلد دوم، قم: مرکز نشر اسراء، چاپ سوم.
  10. حسن پور، مریم و پورعباس، محمد و اکبری، قدسیه، (1394). «بررسی تطبیقی معقول ثانی فلسفی در اندیشه سهروردی و صدرالمتألهین»، مجله معرفت فلسفی، سال 13، شماره 1، از صفحه 77-53.
  11. حسین­زاده، محمد، (1384). «طبقه بندی مفاهیم از منظر معرفت شناسان مسلمان»، مجله معرفت، شماره 99، از صفحه 28تا 36.
  12. خوانساری، محمد، (1353). منطق صوری، جلد اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم.
  13. رازی، فخرالدین، (1411). المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات، جلد اول، قم: بیدار، چاپ دوم.
  14. روضاتی، سیدمحمد، (1382). «نقد نظریه ملاصدرا درباره معقول ثانی فلسفی»، مقالات و بررسیها، دفتر74، دوره36، شماره5(پیاپی728)، از صفحه168-161.
  15. زارعی، زهره و آژیر، اسدالله، (1397). «بررسی مفهوم وجود از نظر کانت و سهروردی»، مجله علمی- پژوهشی آیین حکمت، شماره36، از صفحه 102-83.
  16. زارعی، زهره و شیرزاد، امیر، (1395). «نقد و بررسی ادله سهروردی بر اعتباریت وجود با تکیه بر مبانی ملاصدرا»، مجله جستارهایی در فلسفه و کلام، شماره 97، از صفحه 108-97.
  17. سراج صادقی، محمدحسن، (1376). «نقد و بررسی انتقادات صدرالمتألهین بر شیخ اشراق در مسأله وجود»، پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد، دانشکده معارف اسلامی و الهیات و ارشاد، دانشگاه امام صادق تهران.
  18. سهروردی، شهاب الدین، (1375الف). مجموعه مصنفات شیخ اشراق(التلویحات)، جلد اول، تصحیح و مقدمه هانری‌کربن، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ دوم.
  19. سهروردی، شهاب الدین، (1375ب). مجموعه مصنفات شیخ اشراق(المقاومات)، جلد اول، تصحیح و مقدمه هانری‌کربن، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ دوم.
  20. سهروردی، شهاب الدین، (1375ج). مجموعه مصنفات شیخ اشراق(المشارع و المطارحات)، جلد اول، تصحیح و مقدمه هانری‌کربن، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ دوم.
  21. سهروردی، شهاب الدین، (1375د). مجموعه مصنفات شیخ اشراق(حکمه‌الاشراق)، جلد دوم، تصحیح و مقدمه هانری‌کربن، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ دوم.
  22. شهرزوری، شمس الدین محمد، (1372). شرح حکمه­الاشراق، مقدمه و تحقیق از حسین ضیایی تربتی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول.
  23. شیرازی، محمدبن ابراهیم، (1378). رساله الحدوث، تصحیح و تحقیق سیدحسین موسویان، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.
  24. شیرازی، محمدبن ابراهیم، (1388). تعلیقات صدرالمتألهین بر شرح حکمه­الاشراق، تحقیق سیدمحمد موسوی بایگی، جلد اول، تهران: حکمت، چاپ اول.
  25. شیرازی، محمدبن ابراهیم، (1981). الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیةالاربعه، جلد اول و دوم و هفتم، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم.
  26. شیرازی، محمدبن ابراهیم، (بی تا). الحاشیه علی الهیات الشفاء، قم: انتشارات بیدار.
  27. شیرازی، قطب الدین، (1383). شرح حکمه‌الاشراق، به اهتمام عبدالله نورانی و مهدی محقق، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول.
  28. طباطبایی، محمدحسین، (بی تا). اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقدمه و پاورقی مرتضی مطهری، جلد دوم، مقاله ششم، تهران: شرکت افست «سهامی عام».
  29. طباطبایی، محمدحسین، (بی تا). نهایه­الحکمه، قم: المؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین بقم، چاپ دوازدهم.
  30. فارابی، ابونصر، (1986). کتاب الحروف، مقدمه و تحقیق و تعلیق از محسن مهدی، بیروت: دارالمشرق.
  31. فارابی، ابونصر، (1408). المنطقیات، جلد سوم، تحقیق و مقدمه محمدتقی دانش­پژوه، قم: مکتبه آیه الله المرعشی، چاپ اول.
  32. مطهری، مرتضی، (1370الف). مجموعه آثار(شرح مبسوط منظومه)، جلد نهم، تهران: حکمت، چاپ اول.
  33. مطهری، مرتضی، (1370ب). مجموعه آثار(درسهای اسفار)، جلد یازدهم، تهران: حکمت، چاپ اول.
  34. مظفر، محمدرضا، (1368). منطق، ترجمه منوچهر صانعی دره­بیدی، تهران: حکمت، چاپ ششم.
  35. موسوی بایگی، محمد و رحمانیان، مجتبی، (1396). «حل معضل معقول ثانی فلسفی توسط صدرالمتألهین و ثمره آن»، نشریه آموزه های فلسفه اسلامی، دوره12، شماره20، از صفحه 144-127.