675648c2785e9a3
حکمت معاصر

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 استاد،گروه فلسفه و کلام اسلامی،دانشگاه تهران

2 دانشیار گروه فلسفه دانشگاه محقق اردبیلی

10.30465/cw.2025.49696.2067

چکیده

در فلسفه اسلامی نگاه مشخصی به مؤلفه های هویتی جنسیت زنانه نشده است و اصولاً بحث از ماهیت زن (در تقابل با مرد) مسأله دوره مدرن است. امروز مواجهه جامعه ایران با هویت زنانه و مسائل آن ایجاب می نماید با قرائتی جدید از سنّت اسلامی به طرح پاسخ برای مؤلفه های زنوارگی پرداخته شود. و مسأله مقاله کنونی آنستکه عناصر جنسیت زنانه را از مکنون سنت عرفانی ابن عربی توضیح دهد. روش در این مقاله طبیعتاً به عنوان یک تأمل کاملاً نظری توصیفی – تحلیلی است که سعی می کند در یک سه گانه وجودشناختی و معرفت شناختی و عمل شناختی مؤلفه های جنسیت زنانه را در اندیشه ابن عربی بازیابی نماید. عنصر وجودشناختی زنانه خلقت است و زن نماد خالقیت و ایجاد تکثر است زیرا واحدیت و رحیمیت و مرتبۀ نفس به عنوان سه مرتبه از تجلی ذات الوهی که منشأ کثرت می شوند مراتبی زنانه هستند. به لحاظ معرفت شناختی نیز چون خیال در مقابل عقل امری زنانه است که با استفاده از سه فرایند وحی و الهام و رویای صادقه به معرفت تشبیهی خداوند (حکمت) نائل می شود، پس زن نماد حکمت است و چون حکمت از نگاه ابن عربی عهده دار حلِّ مشکلات و بحران هاست و صرف تأمل نظری نمی باشد، پس جنبه عمل شناختی زن نیز هدایتگری و حل بحران های فردی و اجتماعی می شود. پس نتیجه این تحقیق آنستکه هویت زنانه به لحاظ وجودشناختی منشأ کثرت و به لحاظ معرفت شناختی واجد حکمت و به لحاظ عمل شناختی عهده دار هدایت (تربیت) می باشد و این موارد در تقابل با مؤلفه های هویت مردانه است که به لحاظ وجودشناختی منشأ جامعیت و به لحاظ معرفت شناختی واجد علم تنزیهی (قوه عاقله) و به لحاظ عمل شناختی انسجام بخش و تنظیم کننده می باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Components of femininity and Ibn Arabi

نویسندگان [English]

  • seyyed ali alamolhoda 1
  • akram askarzadeh mazraeh 2

1 Professor of Department of Islamic Philosophy and Theology,University of Tehran

2 Associate Professor of the Philosophy, University of Mohaghegh Ardabili

چکیده [English]

Abstract
What is the nature of woman in relation to man? In elucidating Ibn ʿArabī’s response to this question, it is necessary to approach the discussion of the ontological, epistemological, and pragmatic dimensions of woman in contrast to man within a trilogical framework. Ontologically, woman is the agent of proliferation and the emanation of various manifestations from the Divine Essence. Epistemologically, the cognitive capacity of the feminine gender is imagination (al-khayāl), and in epistemic terms, woman symbolizes wisdom. Wisdom refers to theoretical reflection combined with the pragmatic dimension. The wise person is responsible for resolving crises by drawing upon the knowledge of divine truths. In other words, through three processes—revelation, inspiration, and true dreams—woman perceives the divine names and attributes and molds them into tangible forms. She achieves a symbolic understanding of esoteric knowledge and wisdom. From a pragmatic perspective, woman is like the wise person. The difference between wisdom and mere theoretical contemplation is that the wise must have the ability to solve problems and crises using divine knowledge. Thus, naturally, woman becomes a guide.
Keywords: gender, femininity, feminine, masculine, Ibn ʿArabī.
 
Introduction
What constitutes the core of all three waves of feminism in the modern world is the shared question about the demarcation between men and women. How should these distinctions be drawn? What are their boundaries? Any response to this question depends on addressing the underlying issue: What is the nature of woman in contrast to the nature of man? The term "in contrast" is used deliberately. This is because we want to emphasize that we must seek a description (not a logical definition) of woman that elucidates woman in relation to man and man in relation to woman. The modern world’s inquiry into the nature of woman examines the historical and contextual dynamics of this relationship and ultimately seeks to resolve the nature of this confrontation. Therefore, if we aim to engage our intellectual tradition to respond to the philosophical and epistemological question of the nature of woman, it is essential to consider the contrast underlying this modern inquiry. We must, so to speak, develop a dialectical response from within our intellectual tradition—one that defines woman in contrast to man and man in contrast to woman.
This study attempts to address the question of "the nature of woman" by drawing on the intellectual framework provided by Ibn ʿArabī, which offers a particularly suitable foundation for such an inquiry. (The research explains why and how Ibn ʿArabī’s thought, more than that of many other Muslim thinkers, is equipped to answer this modern question.) It seeks to revisit Ibn ʿArabī’s theoretical mysticism to explore the nature of woman and femininity within his theoretical framework. By doing so, the study aims to provide a basis for understanding the distinctions between the feminine and the masculine, and vice versa, from the perspective of this intellectual tradition. This approach ultimately seeks to answer a fundamental question of the modern and postmodern world in a manner that aligns with the ethos of Islamic civilization.
Discussion
In exploring the nature of femininity in Ibn ʿArabī’s thought, this article employs a trilogical approach. It first examines the methodological significance of trilogy in studying Ibn ʿArabī. Subsequently, it analyzes the concept of ʿArabī and its position within the levels of existence according to Ibn ʿArabī, focusing on the triad of Wāḥidiyya (Oneness), Raḥīmiyya (Mercifulness), and Nafs (Self or Soul). The feminine aspects are then elucidated through a trilogical framework: Creatorship (ontological dimension), Wisdom (epistemological dimension), and Guidance (pragmatic dimension). Finally, building upon this analysis, the feminine gender is outlined in contrast to the masculine gender in terms of Ibn ʿArabī’s mysticism.
Method
The research method adopted in this article is descriptive and analytic, based on library sources.
Conclusion
The feminine aspect of existence, in its manifestation through Oneness, Mercifulness, and Self, is revealed as direct manifestations of the Divine Essence. The core of these three manifestations lies in the creative aspect, creation, and proliferation. Thus, the descending arc (qaws al-nuzūl), or the unity within multiplicity, is the feminine identity of being. This feminine identity is manifested in humans as woman, who embodies the component of creatorship from an ontological perspective, wisdom from an epistemological perspective, and guidance from a pragmatic perspective.
In Ibn ʿArabī’s thought, femininity represents a human identity that is the source of creation, production, and proliferation. The imaginative faculty plays a more prominent role in this identity, which is why the acquisition of intuitive wisdom, and the gaining of knowledge through true dreams, inspiration, and revelation, finds a more suitable ground in women. Therefore, women possess a greater ability to understand the signs of transcendent realities within sensory and natural phenomena. Woman has a greater capacity to comprehend divine signs through natural phenomena to achieve an understanding of divine realities. Given the superiority of their imaginative power, women are also more adept at understanding metaphorical and allegorical meanings.
Woman symbolizes the perfect human in the descending arc. She belongs to the stage of proliferation while being responsible for understanding the singular, transcendent divine reality within this multiplicity. Her role is to guide the perplexed human being through the manifold sensory and natural realms, revealing the truth of the One Being amidst the material multitudes. This is why, in Ibn ʿArabī’s view, the mother of Moses is seen as the source of wisdom imparted to Moses, symbolized through the act of breastfeeding. The duty of breastfeeding Moses is divinely determined through her, and no other woman can fulfill this role.
Thus, woman, from an epistemological perspective, symbolizes a figurative understanding of the Divine Essence. From a pragmatic perspective, she represents guidance and nurturing. It is she who has the ability to elevate a child, initially limited to natural and material understanding, to a level where the recognition of divinity can be realized amidst the multiplicity of sensory and natural phenomena.

کلیدواژه‌ها [English]

  • gender
  • femininity (Tanith)
  • female
  • male
  • Ibn Arabi
  1. ابن عربی، محمد بن علی، 1389: فصوص الحکم، مترجم محمد خواجوی، تهران: مولی.
  2. ابن عربی، محمدبن علی، 2010م، الفتوحات المکیه، ج 1-9، قاهره: المکتبه العربی.
  3. ابن عربی، محمد بن علی، 1378، ترجمان الاشواق، شرح رینولد نیکلسون، مترجم گل بابا سعیدی، تهران: روزنه.
  4. ابن عربی، محمد بن علی، 1336، عقله المستوفز، چاپ لیدن، (نسخه نرم افزار).
  5. براضه، نزهه، 1396، زنوارگی در اندیشه ی ابن عربی، تهران: گام نو.
  6. جامی، عبدالرحمن، 1356، نقد النصوص فی شرح الفصوص الحکم، تهران، انجمن حکمت و فلسفه.
  7. چیتیک، ویلیام سی، 1401، عوالم خیال: ابن عربی و مسئله اختلاف ادیان، مترجم قاسم کاکایی، تهران: هرمس.
  8. حسینی، مریم، 1388، زن سوفیایی در رویاهای عارفان (ذوالنون و ابن عربی)، مطالعات عرفانی، شماره دهم، ص 149-172.
  9. خدری، غلامحسین، 1401، تحلیلی بر رساله "خواص الحروف" ابن مسره اندلسی مؤسس مکتب المریه، دوفصلنامه علمی پژوهش های مابعد الطبیعی، سال سوم، شماره 5، ص 513-536.
  10. رضایی، ابراهیم، کاکایی، قاسم، 1394، خیال از دیدگاه ابن عربی و مولوی، پژوهشنامه عرفان، شماره دوازدهم، دوره 6، ص 27-44.
  11. روحانی، فواد، 1384، جمهوری افلاطون، تهران: شیرین.
  12. ستاری، جلال، 1375، عشق صوفیانه، تهران: مرکز.
  13. صدرالدین قونوی، محمد بن اسحاق، 1385، الفکوک یا کلید اسرار فصوص الحکم، مقدمه و تصحیح و ترجمه و تعلیق محمد خواجوی، تهران: مولی.
  14. عبدالرحیم زاده، سید نعمت الله، 1396، نظر و عمل در آغاز فلسفه، غرب شناسی بنیادی، سال هشتم، شماره دوم.
  15. عفیفی، ابوالعلاء، 1380، شرحی بر فصوص الحکم (شرح و نقد اندیشه ابن عربی)، ترجمه نصرالله حکمت، تهران: الهام.
  16. عطار، آلی لا، مظاهری، عبدالرضا، عدلی، محمد رضا، 1398، تأنیث و تناکح در هستی شناسی ابن عربی، مجله نامۀ الهیات، شماره 46 دوره 12، ص1-20.
  17. کربن، هانری، 1399، تخیل خلاق در عرفان ابن عربی، مترجم انشاء الله رحمتی، تهران: سوفیا.
  18. قیصری، داود بن محمود، 1387، شرح فصوص الحکم ابن عربی، ترجمه محمد خواجوی، جلد 1 و 2، تهران: مولی.
  19. قیصری، داوود بن محمود، 1416ق، مطلع الخصوص فی معانی الفصوص الحکم، ج1 و 2، بی جا، انوارالهدی.
  20. قیصری،داوود بن محمود، 1357، رسائل؛ کتاب التوحید و النبوه و الولایه، تصحیح و تحقیق سید جلال الدین آشتیانی، مشهد: دانشگاه مشهد.
  21. کمالی زاده، طاهره، 1402، زن در ساحت دوگانه های حکمت اسلامی، پژوهش نامه زنان، سال 14، شماره 2، ص 195-217.
  22. مظاهری، عبدالرضا، محمد، فاطمه، 1394، تناکح اسماء در نظام فکری ابن عربی، خردنامه صدرا، شماره 82، ص 29-42.
  23. وفایی، فاطمه، ابراهیمی، حسن، 1395، زنانگی و تأنیث در هستی شناسی ابن عربی، ادیان و عرفان، سال چهل و نهم، شماره اول، ص 123-143.
  24. Aristotel, 1950, Politics, The Loeb Classical Library, Harvard university press.
  25. Plato, 1953, Republic, P.Shorey, The Loeb Classical Labrary university Harvard
  26. Plato, 1953, Symposium&Gorgias,W.R.M.Lamb, The Loeb Classical Library, Harvard university press.
  27. Guthrie William Keith Chambers, 1960,The Greek Philosophers From Tales To Aristotel, Harper& Brothers.
  28. Murata, Sachiko, 1992, The Too Of Islamic, Albany, State University of New York Press.