675648c2785e9a3

نگاهی به عقل‌گرایی فخر رازی: بازخوانی انتقادی وصیت‌نامه او

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار پژوهشگاه علوم انسانی

2 پژوهشگر در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی (دانش آموخته کارشناسی ارشد فلسفه، دانشگاه علامه طباطبائی)

10.30465/cw.2020.5419

چکیده

وصیت‌نامه‌ای که از فخر الدین رازی باقی مانده است از گذشته‌های دور مورد بحث و تفسیر بوده است؛ در وصیت‌نامه روش قرآنی برتر از کلام فلسفه قرار داده شده است و همین سبب شده است که عالمانی مانند ابن عماد حنبلی و نویسندگان معاصری مانند فتح الله خلیف تصور کنند که این بیان، نشانه توبه متکلم از بحث استدلالی است. همچنین، جمله‌ای از قول ابن صلاح که فخر از کلام ابراز ندامت کرد، سبب تقویت این دیدگاه شده است. در این نوشته با بررسی این تفاسیر نشان خواهیم داد که با توجه به کلیت وصیت‌نامه و آنچه که در آن آمده است معنای سخن رازی حاکی از توبه و پشیمانی نیست، بلکه بیان موضعی میانه است میان عقل‌گرایی افراطی و انکار عقل که این دیدگاه میانه روانه را همیشه داشته است و در آثار دیگرش نیز وجود دارد. همچنین نشان داده شده است که آنچه از ابن صلاح درمورد ندامت فخر از پرداختن به کلام روایت شده است از چند جهت مخدوش است، چون هم مستندی ندارد و راویانی که از ابن صلاح روایت کرده‌اند فاصله‌ای چند قرنی با او دارند؛ لذا پذیرفتن صحت آن دشوار است. در نهایت نتیجه گرفته می‌شود که این روایت افسانه‌ای جعلی است که از جانب عالمان ظاهری مخالف کلام بسط یافته است و با شتابزدگی تفسیرهایی غیرمعتبر به دست داده‌اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Fakhr al-Din al-Razi’s Commitment to Discursive Method: Interpreting his last Will

نویسندگان [English]

  • azam ghasemi 1
  • arya younesi 2
1 Assistant Professor of Philosophy of Religion and Theology, Institute for Humanities and Cultural Studies
2 Researcher of Philosophy of Religion and Theology, Institute for Humanities and Cultural Studies
چکیده [English]

 
There is an extant will of Fakhr Razi which has been controversial from ancient times until now. Preferring Quranic method to theology and philosophy in the will, Razi expressed one of his main doctrines which he had believed all his life, which is reasoning is a tool to assessing thing and proofs but it is not efficient for knowing God. This doctrine has led some scholars, such as Ibn Emad Hanbali and Fathalla Kholeif, to see it as a kind of repentance from rational discussion; they think he repented from using reasoning. Such a statement could not be a valid inference from the will: for, first, as a Muslim scholar, who wrote a detailed commentary on Quran, 32 volumes, and as a believer, as well, Fakhr had to believe in supremacy and excellence of Quran in compare to other kinds of sciences and methods. Also, those who accused him as repentance are those who were against theology (Kalam) and its rational, discursive methods; therefore, it is unsurprising that they said that. Finally, it is showed, besides all things, it is exactly the position that he had held all his life; he never trusted on reasoning unconditionally, but he always assessed everything that could be a subject to assessing, including reasoning. Thus we could not infer from those statements that they are expressing repentance.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Fakhr E al-Din Razi
  • the last Will
  • Rationalism
  • Ibn Emad Hanbali
  • theology